Aandeelhouder én bestuurder: waarom een ontslag het conflict zelden oplost

Het vennootschapsrecht maakt een duidelijk onderscheid tussen de aandeelhouder en de bestuurder. Beide hoedanigheden kunnen in dezelfde persoon samenvallen, maar zij berusten op een andere juridische grondslag, worden uitgeoefend binnen een ander orgaan en gaan gepaard met andere rechten, verplichtingen en risico’s. Wie een ontslag overweegt, moet dat onderscheid scherp voor ogen houden.

De aandeelhouder is eigenaar van aandelen. Dat eigendomsrecht geeft hem vermogensrechten, zoals het recht op dividend en op een deel van het vereffeningssaldo, en lidmaatschapsrechten, zoals het stemrecht en het recht op informatie. Hij oefent die rechten uit binnen de algemene vergadering. De bevoegdheden van de algemene vergadering zijn echter beperkt tot wat de wet of de statuten haar uitdrukkelijk toekennen. De aandeelhouder heeft als dusdanig dus geen zeggenschap over het dagelijkse beleid van de onderneming.

De bestuurder daarentegen is een mandataris. Hij wordt in principe benoemd en ontslagen door de algemene vergadering. Hij neemt de strategische en operationele beslissingen en vertegenwoordigt de vennootschap naar buiten toe. Het bestuursorgaan kan in principe alle beslissingen nemen die nodig of nuttig zijn voor de vennootschap, behalve diegene die de wet of de statuten aan de algemene vergadering voorbehouden. Daartegenover staan belangrijke verantwoordelijkheden: de bestuurder moet handelen in het belang van de vennootschap, belangenconflicten correct behandelen en zijn mandaat zorgvuldig uitoefenen, op straffe van aansprakelijkheid.

Uit dat onderscheid volgt een asymmetrie die in een conflict doorslaggevend is. Het bestuursmandaat is een herroepbare opdracht, waaraan de algemene vergadering in principe op elk ogenblik een einde kan maken. Het aandeel is een eigendomsrecht, dat de aandeelhouder slechts kan worden ontnomen met zijn instemming of via een uitzonderlijke procedure, zoals een uitsluiting om gegronde redenen. Een ontslag beëindigt dus het mandaat, maar niet het aandeelhouderschap, en evenmin de invloed die de betrokkene als aandeelhouder behoudt.

In principe wel. In de BV en de NV kan de algemene vergadering een bestuurder op elk ogenblik, onmiddellijk en zonder motivering of vergoeding kan worden ontslagen. Dit wordt het ontslag ‘ad nutum’ genoemd.

Deze regel is echter van aanvullend recht en kent belangrijke nuances:

• Bescherming bij ontslag. De statuten kunnen voorzien in een opzeggingstermijn of vertrekvergoeding. Ook de algemene vergadering kan bij het ontslag zelf een termijn of vergoeding toekennen, tenzij de statuten dit uitsluiten.
• De statutaire bestuurder. Een benoeming in de statuten kan de ontslagregeling beïnvloeden. Of voor het ontslag een statutenwijziging of bijzondere meerderheid vereist is (in principe met een 3/4de meerderheid van stemmen), hangt af van de vennootschapsvorm en de gekozen bestuursvorm.
• De wettige reden. Indien er wettige redenen toe te rekenen zijn aan de bestuurder, kan de algemene vergadering altijd het mandaat van de bestuurder beëindigen, zonder opzegtermijn of vertrekvergoeding. Voorbeelden van wettige redenen zijn: zware strafrechtelijke overtredingen in de professionele sfeer (bv fiscale fraude), maar ook vertrouwensverlies of ernstige gezondheidsredenen kunnen in aanmerking komen.

Bovendien is een ontslag niet altijd haalbaar. Bij een verhouding van 50/50 kan geen van beide aandeelhouders het doorgaans zonder medewerking van de ander doordrukken (in principe met een gewone meerderheid van stemmen). Doorslaggevend is dus niet de wettelijke regel, maar wat de statuten, het benoemingsbesluit en eventuele bijkomende overeenkomsten bepalen. Een zorgvuldige analyse van die documenten vóór het ontslag is daarom geen formaliteit, maar een noodzaak.

Een ontslag beëindigt alleen het bestuursmandaat. Andere juridische en financiële verhoudingen blijven in beginsel bestaan en worden in de praktijk vaak onderschat:

• De betrokkene blijft aandeelhouder. Hij kan beslissingen blokkeren waarvoor een versterkte meerderheid vereist is (bijvoorbeeld aan een statutenwijziging, kapitaalwijziging, fusie, splitsing), stemt mee over de jaarrekening en de kwijting aan de bestuurders, en kan op de algemene vergadering het gevoerde beleid in vraag stellen. Voldoet hij aan de wettelijke deelnemingsdrempel, dan kan hij via een minderheidsvordering voor rekening van de vennootschap een aansprakelijkheidsvordering tegen de betrokken bestuurders instellen.
• Zijn positie verandert. Hij verliest zijn eventuele bezoldiging als bestuurder en zijn rechtstreekse inzage in de onderneming, maar blijft het economische risico van zijn participatie dragen. Zijn aandacht verschuift dan naar wat hem als aandeelhouder nog rest: dividend en informatie.
• De managementovereenkomst. Het ontslag als bestuurder beëindigt een afzonderlijke managementovereenkomst niet automatisch. De daarin opgenomen beëindigingsvoorwaarden kunnen aanleiding geven tot een opzeggingstermijn of vergoeding.
• Bij gebrek aan contractuele afspraken staat het een gewezen bestuurder in principe vrij om na zijn vertrek een concurrerende activiteit uit te oefenen, uiteraard met inachtneming van de regels inzake vertrouwelijkheid en eerlijke marktpraktijken.
• Financiële verwevenheid blijft bestaan. Het einde van het bestuursmandaat beëindigt bestaande rekening-courantverhoudingen, leningen of persoonlijke zekerheden niet automatisch. Een gewezen bestuurder kan, afhankelijk van de gemaakte afspraken, terugbetaling van zijn vordering vragen of trachten zich van een borgstelling te laten bevrijden. Deze financiële banden moeten daarom vóór het ontslag afzonderlijk worden onderzocht.

Het ontslag inzetten als drukmiddel in een conflict tussen aandeelhouders is daarom zelden aangewezen. Het werkt doorgaans eerder escalerend dan oplossend.

Veel conflicten kunnen worden voorkomen door bij de oprichting of toetreding duidelijke afspraken vast te leggen:

• Ontslag. Regel de voorwaarden, opzeggingstermijn en eventuele vergoeding, en stem de managementovereenkomst daarop af.
• Mandaat en aandelen. Bepaal of het einde van het bestuursmandaat leidt tot een verplichte aanbieding van de aandelen en leg vooraf de prijsbepaling vast. Maak daarbij een duidelijk onderscheid tussen een good leaver en een bad leaver, met aangepaste prijsvoorwaarden voor elk scenario.
• Een niet-concurrentie en informatie. Voorzie in een niet-concurrentie-beding dat beperkt is in tijd, ruimte en activiteit, zodat het afdwingbaar blijft. Leg vast welke informatie een aandeelhouder na het einde van zijn mandaat blijft ontvangen.

Aandeelhouder en bestuurder zijn twee juridisch onderscheiden rollen. Een einde aan het bestuursmandaat maakt daarom niet automatisch een einde aan het aandeelhouderschap of aan het onderliggende conflict. Een ontslag zonder voorafgaande analyse kan de verhoudingen zelfs verder op scherp zetten.

Duidelijke afspraken over bestuur, vertrek en aandelenoverdracht zijn dan ook essentieel. Ontstaat toch een conflict, dan maakt een tijdige juridische en strategische analyse vaak het verschil.

***

Overweegt u het ontslag van een medeaandeelhouder als bestuurder, of heeft u vragen over uw eigen positie? deminor NXT begeleidt u bij het beoordelen van uw opties en het bepalen van de juiste aanpak. Neem gerust contact met ons op voor een vertrouwelijk gesprek.